Ga naar de homepage

Beken en sprengen

Apeldoorn herstelt veel beken en sprengen. Het herstel van beken en sprengen draagt bij aan duurzaam waterbeheer. Het biedt ruimte aan afgekoppeld regenwater, overtollig grondwater, natuurontwikkeling, recreatie en cultuurhistorie.

Mijn Apeldoorn

Welke beken en sprengen herstellen we?

De volgende beken en sprengen herstellen we:

Wat is een beek?

Een beek is in feite een kleine rivier die op natuurlijke wijze is ontstaan. Ze ontstaan uit een bron waar grondwater vanzelf aan de oppervlakte komt. Al kronkelend zoekt de beek zijn weg naar lager gelegen gebieden.

Wat is een spreng?

Een spreng, sprang of Sprengebeek is een door mensen gegraven of verlegde beek. De bronnen zijn zodanig  gegraven dat ze onder druk staand grondwater aan de oppervlakte brengt. Op de Veluwe heeft het woord spreng een bijzondere betekenis. Spreng gebruiken we hier voor een gegraven bron of sprengkop. Een Sprengebeek is dan ook een gegraven beek die met name gebruikt werd voor de aandrijving van watermolens, voor het maken van papier en/of voor water voor de wasserijen. Soms werden de stroompjes kunstmatig 'opgeleid' ten opzichte van de bodem van een dal. Door zoveel mogelijk de hoogtelijnen te volgen, en dus de zijkant van de dalen te zoeken, blijft op de plaats van de watermolen zoveel mogelijk verval over. In Apeldoorn zijn vooral Sprengebeken.

Waarom herstellen?

De beken en sprengen worden hersteld en verbreed met als doel om:

  • ruimte te bieden aan afgekoppeld regenwater
  • ruimte te bieden aan overtollig grondwater
  • de natuur en het beeksysteem te ontwikkelen
  • recreatie langs de beken te stimuleren
  • een stukje cultuurhistorie terug te brengen
  • Bekijk de kaart van het herstelprogramma (pdf, 3.82 MB)


Ruimte te bieden aan afgekoppeld regenwater

Apeldoorn is de plek met de meeste neerslag in Nederland. Door klimaatveranderingen valt de neerslag meer in heftige pieken. Extreme voorbeelden hiervan: op 3 juli 2009 viel in Apeldoorn 115 mm in 1,5 uur, en opnieuw heftige neerslag 28 augustus 2010. Tegelijkertijd gaat het regenwater niet meer via regenpijpen naar het riool. Deze pijpen worden afgekoppeld, en het water zoveel mogelijk op eigen terrein geïnfiltreerd. Water dat overblijft, gaat naar wadi’s in de beekzones of de beken zelf. Een wadi is een laagte waarin het regenwater zich  verzamelt en in de bodem infiltreert. Op deze manier wordt duurzaam omgegaan met regenwater. Pieken worden afgevangen. Ook gaat er minder regenwater naar de stroomafwaarts gelegen gebieden in het IJsseldal, door regenwater zoveel mogelijk in het eigen gebied vast te houden en in beperkte mate vertraagd af te voeren. Aan de oostkant van het kanaal wordt regenwater opgevangen in de vijvers. Aan de westkant gebeurt dat zoveel mogelijk in de beken.

Ruimte te bieden aan overtollig grondwater

Onder invloed van klimaatveranderingen stijgt het grondwater in Apeldoorn naar verwachting. Het grondwater is de laatste jaren al gestegen door anti-verdrogingsmaatregelen en door vermindering van de winningen, vooral voor industriële doeleinden. Dat veroorzaakt nu op een paar plaatsen al overlast. De beken en beekleidingen worden hersteld om het overtollige grondwater af te voeren. In plaats van het simpelweg – en duur – weg te pompen, gaan we met het grondwater zo slim mogelijk om. In eerste instantie gebruiken we het – waar mogelijk – voor duurzame energie, bijvoorbeeld warmte/koudeopslag. Vervolgens gaat het water als voeding naar de beken, die het afvoeren. Tot slot kan het water gebruikt worden voor de infiltratie voor drinkwatervoorziening. Nu de Orderbeek bijvoorbeeld is hersteld, wordt het grondwaterprobleem in de Zanderijweg duurzaam opgelost. Ook is de grondwaterstand rond de Pieter de Hoochlaan beter beheersbaar door het herstel van de Rodebeek.

De natuur en het beeksysteem te ontwikkelen

Het is de bedoeling dat het water in de beken onder vrij verval straks weer bovengronds stroomt zodat overal weer vissen zwemmen. Zo ontstaat een stabieler leefmilieu voor zeldzame diersoorten zoals de beekprik, de ijsvogel, de zilverreiger en de grote gele kwikstaart. Per beek zijn op basis van provinciaal beleid en actuele onderzoeken ecologische waardes aan beektrajecten toegekend:

  • HEN beken, dit zijn beken met een hoge ecologische doelstelling
  • SED beken, dit zijn beken met een specifieke ecologische doelstelling
  • EVZ’s, de Grift is een ecologische verbindingszone.

Meer informatie? Lees ‘Met de stroom mee', het beeldenboek voor beekherstel 2009 van Gemeente Apeldoorn en Waterschap Veluwe.

Recreatie langs de beken te stimuleren

Voor wandelaars is het genieten door de aanleg van paden langs de beken. De paden vormen een verbinding tussen de verschillende delen van de stad en ook tussen de stad en het buitengebied. De beekzones versterken bovendien de groene identiteit van Apeldoorn. Zo gaan op enkele plekken de beken deel uit maken van grotere recreatiegebieden. Voorbeelden hiervan zijn: de Grift in het Catharina Amaliapark en de Kayersbeek in het Zuiderpark.

Een stukje cultuurhistorie terug te brengen

De beken waren belangrijk voor de ruimtelijke ontwikkeling van Apeldoorn. Langs de beken stonden veel bedrijven, voornamelijk wasserijen of papiermolens. In de stad worden zowel de beken behorend tot het Grift systeem (bij voldoende water inclusief de Badhuisspreng) als de Kanaalbeken hersteld. De beken worden ongeveer op de oude plek aangelegd. Daardoor herleeft een stukje geschiedenis.

Organisatie van beekherstel

Het herstel van de beken wordt samen met anderen opgepakt. Zo is er een structurele samenwerking met Waterschap Veluwe. Waterschap en gemeente zijn gezamenlijk opdrachtgever en investeren ook gezamenlijk  in het herstel van de veertien beken. Vertegenwoordigers van beide organisaties maken deel uit van het bekenteam dat is ingesteld om de doelen en de kwaliteit van het beekherstel te bewaken.

Voor de realisatie van ieder beektraject verzorgt een projectgroep de voorbereiding. De projectgroep bestaat uit mensen met verschillende vakdisciplines van het waterschap en de gemeente. De projectgroep stelt het ontwerp op. Daarbij wordt overlegd met een klankbordgroep, waarin dorps- en wijkraden, de bekenstichting, natuur- en milieuorganisaties en soms bedrijven zijn vertegenwoordigd. Ook wordt een inloopavond voor belanghebbenden georganiseerd.
Vervolgens wordt het ontwerp definitief gemaakt en uitgewerkt in een bestek. Daarna vindt de aanbesteding plaats en wordt het project door een aannemer uitgevoerd. Na de aanleg wordt de beek beheerd door het waterschap en de omgeving door de gemeente.

Bij enkele projecten zijn er ook andere partners betrokken. Zo draagt het Ministerie van Infrastructuur en Milieu bij aan het herstel van de Eendrachtspreng. Provincie Gelderland draagt bij aan de delen van de Grift die deel uitmaken van het Regiocontract. Ook marktpartijen investeren in beekherstel zoals bij Sparta Luce en het winkelcentrum van Orden.



  • De EendrachtsprengBekijk een grotere versie
  • Langs de Grift noordBekijk een grotere versie
  • Overzicht van de Grift in de BeurtvaartstraatBekijk een grotere versie