Dziedzictwo kulturowe odgrywa ważną rolę w tym, jak postrzegamy i doceniamy nasze codzienne otoczenie. Stanowi ono część naszej zbiorowej pamięci i jest ogniwem łączącym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.
Kwestie wymagające uwagi w odniesieniu do zabytków i obszarów chronionych
Zabytki oraz chronione krajobrazy miejskie i wiejskie
Zabytki stanowią najcenniejszą część naszego dziedzictwa architektonicznego. Są oknem na przeszłość i sprawiają, że nasza historia pozostaje żywa. Ważne jest, aby dziedzictwo to pozostawało dostępne do doświadczania, ale także mogło być wykorzystywane.
Gmina Apeldoorn i władze centralne chcą starannie dbać o to cenne dziedzictwo i przekazać je kolejnym pokoleniom.
Budynek może być na tyle wyjątkowy, że władze nadają mu specjalny status. Mówimy wtedy o zabytku. W Apeldoorn znajdują się zabytki gminne i państwowe. Zabytki są chronione przed radykalnymi zmianami, które mogłyby naruszyć ich historyczny charakter. Dotyczy to zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej części budynku. Podczas przebudowy dąży się do osiągnięcia odpowiedniej równowagi między autentycznością zabytku a wymaganiami związanymi z jego (nowym) przeznaczeniem.
Oprócz zabytków istnieją również ‘budynki charakterystyczne’ i ‘budynki kształtujące krajobraz’. Są one chronione przed (częściową) rozbiórką na mocy planu zagospodarowania przestrzennego lub rozporządzenia w sprawie dziedzictwa kulturowego, ale nie obowiązują w ich przypadku odrębne przepisy dotyczące przebudowy.
Podobnie jak budynki, również obszary mogą być objęte ochroną przez władze (państwowe lub gminne). Obszary te nazywamy chronionymi krajobrazami miejskimi i wiejskimi lub obszarami o wartości kulturowo-historycznej. Są to obszary wyjątkowe, ponieważ dobrze zachowały swój pierwotny charakter. Charakter ten można nadal łatwo rozpoznać na przykład po zabudowie, zieleni, strukturze dróg oraz sposobie wykorzystania gruntów i budynków.
Celem ochrony jest zachowanie cennych elementów historycznych i uwzględnienie ich w przyszłych inwestycjach. Nie oznacza to zatem zamrożenia obecnej sytuacji. Na tym terenie powinno być możliwe normalne mieszkanie i praca. Ważne jest jednak, aby nowe inwestycje wpisują się w cenny charakter tego obszaru.
W ustawie o ogólnych przepisach dotyczących prawa środowiskowego (Wabo), ustawie o dziedzictwie kulturowym oraz gminnym rozporządzeniu w sprawie dziedzictwa kulturowego określono zasady mające zastosowanie do zabytków, chronionych przez państwo i gminę krajobrazów miejskich i wiejskich oraz chronionych przez państwo posiadłości wiejskich. Od 2020 r. część tych przepisów zostanie włączona do ustawy o środowisku.
Dziedzictwo kulturowe w kontekście estetyki
Jeśli właściciel chce odrestaurować lub przebudować swój zabytek, zazwyczaj musi złożyć w urzędzie gminy wniosek o pozwolenie na działalność w zakresie ‘zmiany zabytku’. Ponadto przepisy dotyczące budownictwa bez zezwolenia w przypadku zabytków (objętych ochroną państwową i gminną) oraz w przypadku chronionych przez państwo krajobrazów miejskich i wiejskich oraz posiadłości wiejskich różnią się od przepisów dotyczących budynków nieobjętych ochroną. Za pośrednictwem portalu „Omgevingsloket” można sprawdzić, jakie prace budowlane przy zabytkach oraz w chronionych przez państwo krajobrazach miejskich i wiejskich oraz na terenach wiejskich objętych ochroną państwową mogą być wykonywane bez pozwolenia.
Przebudowy zabytków oraz budynków położonych w chronionych krajobrazach miejskich i wiejskich, wiejskich posiadłościach objętych ochroną państwową oraz na obszarach o wartości kulturowo-historycznej mają zawsze specyficzny charakter i dlatego nie są oceniane według kryteriów stosowanych w przypadku typowych obiektów budowlanych, lecz na podstawie charakteru budynku w połączeniu z celami dla danego obszaru (załącznik B). Dla kompletności należy dodać, że dotyczy to również budynków kształtujących krajobraz (zawsze położonych w chronionym obszarze) oraz budynków charakterystycznych, położonych na obszarze o wartości kulturowo-historycznej.
Kwestie, na które należy zwrócić uwagę w związku z pracami remontowymi w obiektach dziedzictwa kulturowego
Wiele osób uważa mieszkanie lub pracę w zabytku za wielki zaszczyt; w końcu nie jest to zwykły budynek. Na szczęście właściciel często uważa swój zabytek za tak wyjątkowy, że pragnie o niego dbać z należytą starannością. Konserwacja, renowacja, dostosowanie do wymogów zrównoważonego rozwoju oraz modyfikacje wymagają specjalistycznej wiedzy i umiejętności. Projektowanie i realizacja prac przy zabytku najlepiej powierzyć specjalistom posiadającym doświadczenie w tej dziedzinie. Gmina może również zapewnić Państwu wsparcie w tym zakresie poprzez doradcę ds. konserwacji i renowacji.
Opisane poniżej tematy do omówienia można wykorzystać podczas rozmów z Komisją ds. Jakości Środowiska na temat planu przebudowy zabytku. Tematy te służą jako kryteria, ramy projektowe i źródło inspiracji. Oprócz tych konkretnych kwestii dotyczących zabytków obowiązują oczywiście również ogólne tematy rozmów.
Gospodarstwo w Zilven, dom w dzielnicy Metaalbuurt, stacja nadawcza Radio Kootwijk – każdy zabytek opowiada własną historię, ma własną historię budowy i użytkowania, a także strukturę, styl i szczególne cechy. Przed opracowaniem planu ważne jest, aby zapoznać się z aspektami, które właśnie ten zabytek czynią cennym. Pierwszym źródłem informacji w tym zakresie jest opis uzasadniający wpis zabytku do rejestru. Można go uzyskać w urzędzie gminy.
Opis ten nie zawsze zawiera wystarczające informacje. Być może konieczne będzie przeprowadzenie dalszych badań dotyczących aspektów budowlanych, historyczno-budowlanych, historyczno-artystycznych i architektonicznych, historyczno-kulturowych lub technicznych zabytku. Wszystkie te dane razem stanowią ważną podstawę przy opracowywaniu planów.
Ogólną zasadą przy konserwacji zabytków jest to, że zachowanie zabytku wraz ze wszystkimi jego elementami zawsze ma pierwszeństwo przed renowacją. W przypadku renowacji nieodwracalnie traci się materiał historyczny. Jest to decyzja, którą można podjąć tylko raz.
Czasami konieczna jest renowacja lub wymiana. Jeśli jednak trzeba coś zmienić lub odnowić, punktem wyjścia jest obecny zabytek objęty ochroną (projekt, ogólna forma, materiał, wykonanie i detale). U gminnego doradcy ds. konserwacji i renowacji można uzyskać porady dotyczące sposobu postępowania oraz obowiązujących w tym zakresie zasad.
Niewiele zabytków pozostało całkowicie niezmienionych od czasu ich wzniesienia lub utworzenia. Zmiany te stanowią część historii zabytku i odzwierciedlają przemiany społeczne lub funkcjonalne. Zmiany te mogą zatem mieć wartość z punktu widzenia architektury, krajobrazu oraz historii budownictwa i kultury.
Czy dodatek do zabytku powinien mieć charakter współczesny, czy też nawiązywać do stylu historycznego? Poglądy na ten temat zmieniały się na przestrzeni czasu. Obecnie dużą wagę przywiązuje się do czytelności zabytku i dopuszcza się wprowadzanie zmian. Współczesny dodatek może dobrze komponować się z zabytkiem i ułatwia zrozumienie historii jego budowy. Jednocześnie, na przykład w przypadku witryn sklepowych, oranżerii i werand, obserwuje się rosnące uznanie dla rekonstrukcji. Nie ma więc jednego rozwiązania. Każda ingerencja w zabytku wymaga indywidualnego podejścia: co pasuje do tego zabytku i jego otoczenia?
Wyjątkowość zabytków w dużej mierze wynika z ich widocznego wieku i sposobu, w jaki jest on postrzegany. Cechy te przejawiają się nie tylko w stylu architektonicznym, ale także w sposobie wykorzystania materiałów oraz w tym, jak ulegają one starzeniu. Stodoła z fasadami pokrytymi surowym drewnem w stylu „potdeksel” emanuje funkcjonalną prostotą i surowością. Natomiast boazeria we wnętrzu emanuje bogactwem. Dlatego tak ważne jest zachowanie historycznych materiałów budowlanych.
Kolejnym istotnym aspektem jest sposób, w jaki zbudowano nasze zabytki: jak wygląda ich konstrukcja oraz jak wykonano detale i wykończenie. Aspekty te dostarczają bowiem informacji o epoce, w której zabytek powstał, o miejscu, w którym się znajduje, czy też o funkcji, jaką pełnił.
Również charakterystyczne wykończenia, detale i kolorystyka opowiadają o historii budowy i użytkowania zabytku. Pierwotne kolory często zniknęły. Rozglądając się wokół, widzimy obecnie głównie biel, krem i ciemną zieleń. Tymczasem pierwotna kolorystyka była o wiele bardziej kreatywna. W Apeldoornie około XIX wieku szeroko stosowano kolor ochry. Jednak również w okresie powojennym kolorystyka była bogatsza niż ta, którą obserwujemy obecnie.
W zabytkowym budynku możemy wygodnie i w sposób zrównoważony mieszkać i pracować. Stoi on już od wielu lat i pod względem materiałów oraz funkcjonalności udowodnił już swoją trwałość.
Jeśli chodzi o energooszczędność i komfort, czasami można wprowadzić pewne ulepszenia. Zabytkowy budynek różni się od nowego domu – wymaga specjalnego podejścia i wiedzy.
Stary budynek przez długi czas charakteryzował się własnym reżimem wilgotnościowym i temperaturowym. Zmiana tych właściwości fizycznych budynku może mieć niepożądane konsekwencje, takie jak problemy z wilgocią, powstawanie pleśni i gnicie drewna. Należy również uwzględnić walory zabytkowe. Czasami montaż podwójnych szyb nie jest możliwy. Wówczas rozwiązaniem może być zamontowanie izolacyjnych okien dodatkowych. Możliwość montażu paneli słonecznych lub kolektorów zależy od konkretnego przypadku. Zależy to na przykład od wyglądu, widoczności i jednoznacznego rozmieszczenia. Ponadto istotne jest, w jakim stopniu można je zamontować bez powodowania uszkodzeń zabytku (odwracalność).