Wat zoekt u:

Cultuurhistorie

Apeldoorn is een grote gemeente, bestaande uit een stad, elf dorpen en een groot buitengebied. Deze gemeente komt direct voort uit de Hoge Heerlijkheid Het Loo, waarover de Oranje vorsten de baas waren. Het gebied werd al in de prehistorie intensief bewoond. Mede daardoor telt Apeldoorn de meeste archeologische monumenten van Nederland. Maar ook uit latere tijden zijn er honderden monumenten in grote variatie: van eenvoudige boerderijtjes tot het weelderige paleis Het Loo, van oude watermolens tot het Centraal Beheer-kantoor.

  • De gemeente Apeldoorn is rijk aan erfgoed. Veel mensen kennen Paleis het Loo en het zendergebouw van Radio Kootwijk; maar er is veel meer. In de bossen en op de hei liggen tientallen prehistorische grafheuvels, die getuigen van vroege bewoning op de Veluwe. In de vroege middeleeuwen was er een bloeiende ijzerindustrie op de stuwwal. Ondergronds zijn hier nog veel archeologische sporen van, en aan de oppervlakte zijn ijzererts-winkuilen en slakkenhopen te zien.
    Eeuwenoude agrarische nederzettingen zoals Uddel, Meerveld, Hoog Buurlo, Wenum-Wiesel, Beekbergen en Loenen hebben prachtige landschappen met oude akkers, enkwallen, boerderijen, schaapskooien en bossen nagelaten. In zo’n gebied waan je je soms in het landschap van vijfhonderd jaar geleden.

    Het water dat van de Veluwe stroomde, zorgde aan de randen van de oude nederzettingen voor de eerste industrie: watermolens. Vooral in de 17de eeuw kwamen er veel bij, die werden gevoed door nieuw gegraven sprengenbeken. Deze watermolens werden gebouwd voor de snel groeiende papierindustrie. Nog altijd is die bedrijfstak belangrijk in de gemeente en nog altijd zijn er watermolens te zien.

    De Oranjes hebben hun stempel op de gemeente gedrukt sinds de aankoop van buitenplaats Het Loo in de 17de eeuw. Het huidige paleis / museum werd eigenlijk gebouwd als jachtslot in opdracht van de machtige Stadhouder Willem III, die tevens koning van Engeland was.
    De aantrekkingskracht van het vorstenhuis zorgde er in de 19de eeuw voor dat Apeldoorn zich veel sneller ontwikkelde dan de andere dorpen. En in de aanleg van het Apeldoorns Kanaal en de spoorweg speelde de koning ook een rol. Met de Veluwsche Stoomtrein Maatschappij is er nog altijd een museale en recreatieve rol voor de spoorweg weggelegd.

    In de schaduw van Het Loo ontstonden ook andere buitenplaatsen. Landgoed de Pasch werd doorontwikkeld tot de chique villabuurt De Parken, direct naast het oude dorp Apeldoorn. In de vroege 20ste eeuw begon de stad echt hard te groeien. De Dorpsstraat werd nu Hoofdstraat, omzoomd door luxe winkels. In deze eeuw maakten toenemende vrije tijd en de gezonde buitenlucht dat zich veel recreatie- en zorginstellingen vestigden in de dorpen en het buitengebied, vaak in bijzondere gebouwen.

    In de naoorlogse wederopbouwtijd groeide de stad opnieuw sterk, met een extra impuls in de jaren ’60 en ’70 door het spreidingsbeleid van rijksoverheidsdiensten: Apeldoorn moest ‘de tweede schrijftafel des lands’ worden, wat onder andere leidde tot de bouw van bijzondere monumenten als theater Orpheus en het wereldberoemde kantoor van Centraal Beheer.

  • In Apeldoorn wordt al vanaf het midden van de 19e eeuw archeologisch onderzoek gedaan. Dit komt omdat voor Nederlandse begrippen het Apeldoorns grondgebied erg rijk is aan archeologische schatten, zowel zichtbaar in het landschap, als verborgen ondergronds. De bekendste archeologische vindplaatsen in Apeldoorn zijn ongetwijfeld de grafheuvels. Vanaf 2007 doet de gemeente Apeldoorn samen met de Universiteit Leiden onderzoek naar deze grafheuvels en dat heeft inmiddels geleid tot allerlei nieuwe wetenschappelijke inzichten die ook internationaal worden gevolgd.

    Het Geheugen van Apeldoorn brengt de geschiedenis van Apeldoorn digitaal op de kaart. Honderden verhalen en objecten en duizenden afbeeldingen uit de belangrijkste Apeldoornse beeldcollecties zijn beschikbaar; thuis en op locatie. U kunt naar harte lust online grasduinen en rondzwerven in de geschiedenis van Apeldoorn.

  • Apeldoorn is rijk aan bijzondere locaties. Dit kunnen gebouwen zijn, hele wijken of soms maar een kleine plek, zoals een spoorwegovergang. Locaties die de moeite waard zijn om te bekijken. Om deze locaties te beschermen, krijgen ze een bijzondere status. Sommigen worden aangewezen als monument. Een wijk of dorp kan de status krijgen van een beschermd gezicht.

    Monumenten

    Door een pand aan te wijzen als monument, kunnen ingrijpende wijzigingen of sloop worden voorkomen. Veel Apeldoornse monumenten zijn villa’s. Maar ook stadsparken, transformatorhuisjes, begraafplaatsen, bruggen en winkelpanden staan op de monumentenlijst. De meeste monumenten zijn ontstaan na 1850. Apeldoorn is daardoor een typisch 19de eeuwse monumentenstad.

    In de monumentenlijst vindt u een overzicht van alle monumenten in Apeldoorn. Op de monumentenlijst staan alle beschermde rijksmonumenten (rm#), gemeentelijke monumenten (gm#), beeldbepalende panden (bbp#) en karakteristieke panden (k#) van Apeldoorn. De lijst is ingedeeld op adres. Soms kent een monument meerdere adressen. Dit staat dan vermeld in de kolom ‘bijzonderheden’. Ter verduidelijking geeft de kolom ‘soort object’ van een aantal monumenten aan wat voor een soort object het is. Het geeft geen informatie over welke elementen onder de bescherming vallen (bijvoorbeeld bijgebouwen). Exacte informatie hierover staat in de beschrijving van het monument.

    Beschermde gezichten

    Beschermde stads- en dorpsgezichten zijn bijzonder en zeer waardevol vanwege hun ontstaan. Dit is vaak terug te zien in inrichting van het gebied, de bebouwing, de wegen en het groen. De gemeente Apeldoorn kent drie rijksbeschermde stadsgezicht: De Parken, Hoog Soeren en Radio Kootwijk en drie gemeentelijk beschermde stads- en dorpsgezichten: de Indische buurt, de Metaalbuurt en Wiesel.
    De gemeente heeft een aantal cultuurhistorische brochures geschreven over monumenten en beschermde gezichten. Deze staan op de website van CODA.

  • Kent u de Cultuurhistorische Analyses van de gemeente Apeldoorn al? Wist u dat hierin een schat aan informatie is te vinden over de geschiedenis van uw omgeving?